Το αποτύπωμα της πρώιμης ψυχρής εισβολής στα νερά του Αιγαίου...
Δημοσιεύθηκε:
Παρασκευή 9 Οκτωβρίου, 2026 00:58 σε
Αναλύσεις Καιρού
Η ασυνήθιστα έντονη, για τα δεδομένα της εποχής, ψυχρή εισβολή που επηρέασε την χώρα μας κατά τις πρώτες ημέρες του μήνα, εκτός από τις άφθονες βροχές που έφερε στην Κρήτη και την πρώιμη αίσθηση Χειμώνα που "άπλωσε" στην ευρύτερη περιοχή της ανατολικής Ελλάδας και του Αιγαίου με τους βοριάδες να πνέουν θυελλώδεις και την θερμοκρασία να κυμαίνεται κατά 4-6°C κάτω από τις κλιματικές τιμές, άφησε και ένα "ανεξίτηλο" αποτύπωμα στα νερά του Αιγαίου:
Κατά την διάρκεια της η θερμοκρασία των επιφανειακών υδάτων του Αιγαίου παρουσίασε σημαντική πτώση της τάξης των 1-2°C η οποία σε ορισμένες περιοχές προσέγγισε ακόμα και τους 4°C!
➢Η μεταβολή αυτή έχει ιδιαίτερη αξία καθώς είναι εκτεταμένη και όχι τοπική (αφορά το μεγαλύτερο μέρος του αρχιπελάγους) και αφορά και σχετικά μεγάλο βάθος (και όχι μόνο τα πρώτα εκατοστά κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας).
🟇Το συμπέρασμα ως προς την χωρική έκταση της μεταβολής μπορεί να προκύψει εύκολα από απλή σύγκριση των δεδομένων που αφορούν το SST (Sea Surface Temperature) μεταξύ μίας χρονικής στιγμής λίγο πριν την έναρξη της ψυχρής εισβολής και μία δεύτερης κοντά στην λήξη αυτής.
🟇Το "προκαταρκτικό" συμπέρασμα ως προς το σχετικά μεγάλο βάθος (αρκετά μέτρα κάτω από την επιφάνεια με τάση ελάττωσής της με την αύξηση του βάθους) της μεταβολής αυτής βασίζεται στο στοιχείο πως οι σφοδρότατοι άνεμοι που επικράτησαν πάνω από το Αιγαίο σε ευρεία έκταση και για μεγάλο χρονικό διάστημα οπωσδήποτε ευνόησαν μία έντονη ανεμογενή κυκλοφορία που σε συνδυασμό και με την ψύξη του επιφανειακού στρώματος λόγω της επικράτησης του ψυχρότερου βοριά δημιούργησε ένα ιδανικό πλαίσιο για την ανάμειξη των επιφανειακών θαλάσσιων στρωμάτων με τα υποκείμενα.
Εδώ αξίζει να σημειωθεί πως επειδή το ψυχρό νερό είναι πυκνότερο και "βαρύτερο" σε σχέση με το θερμότερο έχει την τάση να καταβυθίζεται και να μην στρωματώνεται στην επιφάνεια (εν αντιθέσει με τα θερμότερα και "ελαφρύτερα" νερά που έχουν την τάση να στρωματώνονται στην επιφάνεια) και κατά συνέπεια με την αύξηση του βάθους κατά κανόνα η θερμοκρασία του νερού ελαττώνεται.
➢Συγκρίνοντας τα δεδομένα* που αφορούν το SST κατά τις ημερομηνίες 29/9/2026 (λίγο πριν την έναρξη της ψυχρή εισβολής στις 30/9), 5/10/2026 (κοντά στην λήξη της ψυχρή εισβολές) και δύο ενδιάμεσες ημερομηνίες στις 1/10/2026 και 3/10/2026 γίνεται εύκολα αντιληπτή η προοδευτική πτώση της θερμοκρασίας η οποία ξεκινάει παράλληλα με την επικράτηση των θυελλωδών βοριάδων (μεταξύ 29 και 30/10) και η οποία συνεχίζεται και επεκτείνεται κατά την διάρκεια των επόμενων ημερών.
Η μεγαλύτερη πτώση της θερμοκρασίας σημειώνεται στην περιοχή του βορειοανατολικού Αιγαίου (νότια της Λήμνου), στο Μυρτώο Πέλαγος και στην Θάλασσα των Κυθήρων ενώ μικρότερη μεταβολή παρατηρείται στο Θρακικό, στο Βορειοδυτικό Αιγαίο και στα Δωδεκάνησα. Η κατανομή αυτή "ταιριάζει" σημαντικά και με την κατανομή των θυελλωδών ανέμων οι οποίοι κατά το μεγαλύτερο χρονικό διάστημα παρουσίασαν μέγιστο στο βόρειο και κεντρικό Αιγαίο, στο Μυρτώο και στην Θάλασσα των Κυθήρων.
Στους παρακάτω 4 χάρτες απεικονίζεται η κατανομή της επιφανειακής θερμοκρασίας της θάλασσας του Αιγαίου κατά τις τέσσερις "αντιπροσωπευτικές" ημερομηνίες (29/9, 1/10, 3/10 και 5/10) τις οποίες επέλεξα για την ανάλυση του φαινομένου.
Τα "ψυκτικά όπλα" των βοριάδων
Οι βόρειοι άνεμοι, οι οποίοι αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του Αιγαίου Πελάγους, έχουν μοναδική δυνατότητα να κρυώνουν τα επιφανειακά νερά του ακόμα και όταν η θερμοκρασία του αέρα είναι σχετικά υψηλή (όπως για παράδειγμα συμβαίνει συχνά με τα Μελτέμια του Καλοκαιριού τα οποία συγκρατούν την θερμοκρασία των ελληνικών θαλασσών σε σχετικά χαμηλά επίπεδα παρ' ότι συνήθως η θερμοκρασία του αέρα είναι υψηλότερη από την θερμοκρασία της θάλασσας!).
Η "ψυκτική" δυνατότητα των βορείων ανέμων στα νερά του Αιγαίου οφείλεται στους εξής παράγοντες οι οποίοι συνήθως λειτουργούν συνδυαστικά:
➢Ανάμειξη και ψύξη των επιφανειακών υδάτων: Με την επικράτηση ισχυρών ανέμων, ο κυματισμός που δημιουργείται και η ανεμογενής κυκλοφορία που αναπτύσσεται έχουν ως αποτέλεσμα την ανάμειξη των θερμών επιφανειακών υδάτων που ενδεχομένως έχουν "στρωματωθεί" κοντά στην επιφάνεια (τα πρώτα εκατοστά/λίγα μέτρα) σε περίπτωση που έχει προηγηθεί περίοδος με ασθενείς ανέμους, υψηλές θερμοκρασίες και ηλιοφάνεια. Η απόκριση αυτή είναι αρκετά γρήγορη και μπορεί να παρατηρηθεί ακόμα και λίγες ώρες μετά την έναρξη πνοής των ανέμων.
➢Απορρόφηση θερμότητα από τους ψυχρούς ανέμους: Οι βοριάδες κατά την ψυχρή περίοδο (συχνά από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Απρίλιο) μεταφέρουν ψυχρότερες αέριες μάζες από μεγαλύτερα γεωγραφικά πλάτη και είναι ψυχρότεροι σε σχέση με την επιφάνεια της θάλασσας με αποτέλεσα να απορροφούν θερμότητα από την θάλασσα. Η αποβολή θερμότητας από την θάλασσα προς τον αέρα μπορεί να γίνει ιδιαίτερα έντονη κατά την περίπτωση ψυχρών εισβολών όπου αέριες μάζες πολικής προελεύσεως καταφθάνουν πάνω από τα θερμότερα νερά της Μεσογείου.
➢Ο ρόλος της εξάτμισης: Η εξάτμιση την οποία δημιουργεί ο άνεμος κατά την πνοή του πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας που έχει σαν αποτέλεσμα την απορρόφηση λανθάνουσας θερμότητας (όταν το νερό εξατμίζεται απορροφάται θερμότητα, γεγονός που μπορεί να το αντιληφθεί εύκολα κανείς από το αίσθημα κρύου που μπορεί να βιώνει όταν βγαίνει από την θάλασσα και φυσάει ξηρός αέρας και το οποίο σταματάει μόλις σκουπιστεί ή εξατμιστεί το νερό). Η λανθάνουσα θερμότητα που απορροφάται ιδιαίτερα κατά τους θερινούς μήνες είναι ένας επιπλέον παράγοντας που βοηθάει στην ψύξη της επιφάνειας της θάλασσας.
➢Η "μεταφορά Ekman" και η άντληση ψυχρότερου νερού από μεγαλύτερα βάθη: Η άντληση ψυχρότερου νερού από μεγαλύτερα βάθη λόγω της ανεμογενούς κυκλοφορίας και της μεταφοράς "Ekman" η οποία αναπτύσσεται: Καθώς οι βόρειοι άνεμοι επικρατούν πάνω από το Αιγαίο, λόγω της τριβής τους με την επιφάνεια των θαλασσών αναπτύσσεται επιφανειακή ροή η οποία τείνει να είναι στραμμένη κατά περίπου 45° δεξιόστροφα σε σχέση με την κατεύθυνση των ανέμων (δηλαδή όταν επικρατούν βοριάδες, το ανεμογενές ρεύμα στην επιφάνεια τείνει να είναι βορειοανατολικό). Καθώς όμως η κίνηση αυτή μεταφέρεται σταδιακά σε μεγαλύτερα βάθη (λόγω της εσωτερικής τριβής του θαλασσινού νερού) τείνει να εξασθενεί και να περιστρέφεται ολοένα και πιο δεξιόστροφα (αυτό συμβαίνει λόγω της φαινομενικής δύναμης Coriolis που οφείλεται στην περιστροφή της Γης και δημιουργεί μια συνεχή εκτροπή των υδάτων προς τα δεξιά της κίνησής τους). Ο μηχανισμός αυτός (ο οποίος ονομάζεται και "σπείρα του Ekman" προς τιμήν του Σουηδού ωκεανογράφου Vagn Walfrid Ekman ο οποίος περιέγραψε πρώτος το φαινόμενο ήδη στις αρχές του 20ου αιώνα) έχει ως αποτέλεσμα εν τέλει η μέγιστη ροή επιφανειακών υδάτων (που αφορά και μερικές δεκάδες μέτρα κάτω από την θάλασσα) να έχει κατεύθυνση στραμμένη κατά περίπου 90° δεξιόστροφα από την κυρίαρχη διεύθυνση των ανέμων (δηλαδή όταν επικρατούν βοριάδες, η κυρίαρχη ροή γίνεται από τα δυτικά προς τα ανατολικά). Το τελικό αποτέλεσμα αυτή της κυκλοφορίας είναι μεγάλες υδάτινες μάζες από τα ανατολικά τμήματα του Αιγαίου να απομακρύνονται προς τα δυτικά και ψυχρότερες υδάτινες μάζες από μεγαλύτερα βάθη να παίρνουν την θέση τους. Το φαινόμενο αυτό (upwelling) έχει σαν αποτέλεσμα ψυχρότερο νερό (και σημαντικές ποσότητες πολύτιμων θρεπτικών συστατικών) από μεγαλύτερα βάθη να οδηγείται προς την επιφάνεια σχηματίζοντας ζώνες σχετικά χαμηλών θερμοκρασιών ακόμα και όταν η θερμοκρασία του αέρα που πυροδοτεί την όλη κυκλοφορία είναι μεγαλύτερη από την θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας.
Η συσχέτιση με τις βροχοπτώσεις της Κρήτης
Η προοδευτική ψύξη της επιφάνειας του Αιγαίου κατά την διάρκεια της ψυχρής εισβολής αποτέλεσε οπωσδήποτε έναν σημαντικό παράγοντα (ως μηχανισμός αρνητικής ανάδρασης) όσον αφορά την εξέλιξη των βροχοπτώσεων στην Κρήτη: Καθώς κατά την εξέλιξη των φαινομένων η θερμοκρασία της θάλασσας που βρισκόταν προς την κατεύθυνση από την οποία έπνεαν οι άνεμοι ελαττωνόταν προοδευτικά, μειώθηκε αναπόφευκτα σε κάποιο βαθμό και η παροχή θερμότητας και υγρασίας προς τα επιφανειακά στρώματα της ατμόσφαιρας που αποτελούσαν την πρώτη ύλη και την ενέργεια για την όλη εκδήλωση των φαινομένων. Αυτό πρακτικά σημαίνει πως οι βροχοπτώσεις/καταιγίδες στην Κρήτη θα ήταν ισχυρότερες και πιο επικίνδυνες εάν η θερμοκρασία του Αιγαίου παρέμενε αμετάβλητη κατά την εκδήλωση των φαινομένων (το πόσο πιο αξιόλογες χρειάζεται μελέτη για να απαντηθεί). Η προοδευτική, αυτή, ψύξη των αιγαιακών υδάτων ήταν πιθανότατα και η βασική αιτία για την οποία τα φαινόμενα κατά την δεύτερη φάση (Παρασκευή 2/10/2026 - Σάββατο 3/10/2026) ήρθαν ηπιότερα σε σχέση με αυτά που προέβλεπαν αρκετά μοντέλα τις προηγούμενες ημέρες.
Οι πιθανές επιπτώσεις στην ένταση των επικείμενων φαινομένων
Η ψύξη που έχουν υποστεί μέχρι στιγμής τα αιγαιακά ύδατα από την εν λόγω ψυχρή εισβολή αλλά και από τις περιόδους ισχυρών βοριάδων που προηγήθηκαν κατά την διάρκεια των περασμένων εβδομάδων, παίζει σημαντικό ρόλο ώστε να διαμορφώνεται ένα υπόβαθρο λιγότερο ευνοϊκό για την τροφοδοσία των επιφανειακών στρωμάτων της ατμόσφαιρας με υγρασία και θερμότητα και κατά συνέπεια τα φαινόμενα που πιθανώς θα συνοδεύσουν τις διαταραχές που ενδεχομένως θα επηρεάσουν την χώρα μας κατά τις επόμενες εβδομάδες να έχουν λιγότερο "εκρηκτικό" και επικίνδυνο χαρακτήρα.
*Τα δεδομένα αντλήθηκαν από την υπηρεσία Copernicus Marine Environment Monitoring Service και προσομοιώνουν την θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας (SST) κατά την διάρκεια της νύχτας (περίπου 00UTC) σε ανάλυση 0,01° όπως προκύπτει από δορυφορικές καταγραφές συνδυασμένες με κατάλληλες τεχνικές/αλγορίθμους. Συγκεκριμένα επελέγησαν δεδομένα από τις ημερομηνίες: 29/9, 1/10, 3/10, 5/10 ώστε να είναι αντιπροσωπευτικά τις κατάστασης που επικρατούσε αμέσως πριν και κατά την λήξη της ψυχρής εισβολής και κατά την εξέλιξη αυτής. Το μέγιστο τυπικό σφάλμα στο σύνολο των περιπτώσεων είναι 1,1°C ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις περίπου 0,5°C.
Γεώργιος Παπακωστόπουλος
Μετεωρολόγος - Ωκεανογράφος
gpapacostopoulos@gmail.com